Marita van der Vyver

Oor die skrywer

Oor Marita

Daar is skrywers wie se loopbane ’n literêre geskiedenis weerspieël. En dan is daar skrywers wie se werk ’n mens help verstaan hoe ’n hele samelewing oor tyd verander het.Marita van der Vyver behoort aan laasgenoemde groep.Sy is op 6 Mei 1958 in Kaapstad gebore en het haar kinderjare op verskillende plekke in Suid-Afrika deurgebring. Sy het reeds as kind ’n besondere verhouding met woorde ontwikkel. Op twaalfjarige ouderdom is een van haar vroeë verhale op die radio uitgesaai. Later het sy aan die Universiteit Stellenbosch studeer, waar sy onder meer onder die invloed van die digter en akademikus D.J. Opperman gestaan het. Sy het daarna joernalistiek verder studeer en uiteindelik haar pad as joernalis, tydskrifskrywer en voltydse skrywer gevind.Maar om Marita van der Vyver se loopbaan bloot as ’n lys publikasies en pryse te beskryf, mis die interessante deel.Want haar verhaal is ook die verhaal van ’n Afrikaanse vrou wat grootgeword het binne ’n baie spesifieke Suid-Afrika — en wat daarna haar taal, identiteit en herinneringe saam met haar oor die grense geneem het. <a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="https://youtu.be/RoUWi1CSZe4?si=v2lk6w_5U6vBUQwL">https://youtu.be/RoUWi1CSZe4?si=v2lk6w_5U6vBUQwL</a><h2>Van joernalis tot skrywer</h2>Van der Vyver het in haar jonger jare as verslaggewer by Die Burger gewerk. Sy het later onder meer as kopieskrywer en tydskrifskrywer gewerk voordat sy in 1987 vryskut geword het en meer ruimte vir haar eie skryfwerk begin skep het.Haar eerste publikasies was jeugboeke, onder meer Van jou jas, Tien vir ’n vriend en Eenkantkind. Sy het dus nie oornag as volwasse romanskrywer verskyn nie. Haar loopbaan het stadig opgebou uit joernalistiek, jeugliteratuur en die dissipline van eenvoudig aanhou skryf.Toe verskyn Griet skryf ’n sprokie in 1992.En Afrikaans verander ’n bietjie.Die roman word ’n enorme sukses en ontvang in 1993 die ATKV-Prosaprys, M-Net-prys en Eugène Maraisprys. Dit word daarna in talle tale vertaal.Maar Griet se belang lê nie alleen in die pryse of verkoopsyfers nie.Dit was ’n roman met ’n vroulike stem wat nie besonder veel moeite gedoen het om haarself te gedra soos wat ’n mens van ’n “ordentlike” Afrikaanse vroulike karakter verwag het nie. Humor, seks, frustrasie, begeerte, alledaagse lewe en die absurditeite van verhoudings is op ’n direkte en dikwels baie snaakse manier deel van die verhaal.Van der Vyver het gewys dat Afrikaans nie net ’n taal vir die verhewe, die ernstige en die patriargale kon wees nie.Dit kon ook stout wees.Dit kon lag.En dit kon oor vroue se lewens praat sonder om hulle voortdurend te probeer netjies maak. <a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="https://youtu.be/QZ91rkWMuos?si=ENdVLTDsvO76UwyA">https://youtu.be/QZ91rkWMuos?si=ENdVLTDsvO76UwyA</a><h2>Die taal wat saam met haar reis</h2>Van der Vyver het later Frankryk toe verhuis, waar sy saam met haar Franse man, Alain Claisse, en hul gesin gaan woon het.Dit is ’n belangrike deel van haar verhaal, maar nie omdat sy die eenvoudige cliché van “Afrikaanse skrywer verhuis na die Franse platteland” vergestalt nie.Inteendeel.Een van die interessante spanninge in Van der Vyver se werk is juis die verhouding tussen hier en daar.Suid-Afrika en Frankryk.Afrikaans en Frans.Die plek waar jy gebore is en die plek waar jy later kies om te woon.Die taal waarin jy jou kinders grootmaak en die taal waarin hulle hul wêreld leer ken.Vir iemand wat in Afrikaans skryf en vir baie jare in Frankryk woon, is taal immers nie bloot ’n kommunikasie-instrument nie. Dit word ’n soort tuiste.Dit word selfs duideliker in ’n Baie lang brief aan my dogter, wat in 2021 verskyn het.Die boek het begin as ’n brief aan haar Franse dogter, Mia. Van der Vyver het egter besluit dat sy dit in Afrikaans moes skryf — nie omdat Afrikaans die taal van haar dogter se daaglikse lewe is nie, maar omdat dit die taal van haar hart is.Dit is ’n klein, maar baie betekenisvolle onderskeid.’n Mens kan jou verstand in verskillende tale gebruik.Maar daar is woorde wat net in jou eerste taal werklik by jou hart uitkom. <a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="https://youtu.be/YsSKed2DBWY?si=nnrhQjqfnUgCBRK4">https://youtu.be/YsSKed2DBWY?si=nnrhQjqfnUgCBRK4</a><h2>Die kind wat terugkyk</h2>’n Baie lang brief aan my dogter is miskien een van die belangrikste sleutels tot Van der Vyver as mens.Want hier kyk die volwasse vrou terug na die kind wat sy was.Sy vertel haar Franse dogter van die Suid-Afrika waarin sy grootgeword het: die sestiger- en sewentigerjare, die Afrikaner-middelklas, die Afrikaanse taal, haar kinderdae, haar ontwikkeling as skrywer — maar ook die wêreld van apartheid waarin al hierdie dinge bestaan het. Die uitgewer beskryf dit as ’n jeugmemoires, maar ook as ’n liefdesbrief aan ’n dogter, ’n taal en ’n land.En dit is hier waar Van der Vyver se verhaal veel interessanter word as bloot dié van ’n suksesvolle Afrikaanse skrywer.Sy probeer nie haar kinderjare herskryf asof sy as kind reeds die politieke insig gehad het wat sy later ontwikkel het nie.Sy doen iets moeiliker.Sy probeer onthou hoe dit gevoel het om onkundig te wees.In die boek vertel sy onder meer van ’n konfrontasie met Dolly, ’n huishoudelike werker in haar kinderjare. Die jong Marita gebruik die woorde: “Omdat jy ons bediende is!” Sy beskryf later hoe sy nog nooit vantevore — en nooit weer daarna — vir Dolly so sidderend van woede gesien het nie. Die gebeurtenis word ’n belangrike oomblik in haar politieke bewuswording.Daar is iets waardevols daarin.Nie omdat ’n volwasse mens vir haar jonger self ’n goue sterretjie kan gee vir die feit dat sy uiteindelik “die regte antwoord” geleer het nie.Maar omdat sy bereid is om te sê:Ek was daar. Ek het so gedink. Ek het nie verstaan nie. Toe het iets gebeur en ek moes anders begin kyk.Dit is ’n moeiliker vorm van eerlikheid as om voor te gee dat ’n mens nog altyd aan die regte kant van die geskiedenis gestaan het. <a target="_blank" rel="noopener noreferrer nofollow" href="https://youtu.be/M2t4A97kOPI?si=U-fuREiu1ndvROtH">https://youtu.be/M2t4A97kOPI?si=U-fuREiu1ndvROtH</a><h2>Die ander kant van die wêreld</h2>Daar is ook ’n interessante ironie in Van der Vyver se lewe.Sy het grootgeword binne ’n Suid-Afrika waarin ander mense se beweging, taal, identiteit en selfs woonplek deur ras bepaal is.Later het sy self die ervaring gehad om die vreemdeling te wees.Om in Europa te woon.Om ’n ander taal en kultuur te betree.Om nie altyd die persoon te wees wat presies verstaan hoe alles werk nie.Die akademiese bespreking van ’n Baie lang brief aan my dogter wys juis daarop dat haar Europese ervaring haar ook die ervaring van “die ander” laat beleef het — iets wat haar perspektief op identiteit en behoort verdiep het.Miskien is dit een van die redes waarom Van der Vyver se werk nie maklik tot ’n eenvoudige politieke etiket gereduseer kan word nie.Sy is Afrikaans.Sy is Suid-Afrikaans.Sy woon in Frankryk.Sy het ’n Franse gesin.Sy skryf in Afrikaans.En sy dra haar eie geskiedenis met haar saam.Al hierdie dinge kan gelyktydig waar wees.<h2>’n Skrywer hoef nie haar land te verlaat om dit agter te laat nie</h2>Dit is ook opvallend dat haar emigrasie nie ’n einde aan haar verhouding met Suid-Afrika beteken het nie.Inteendeel.Suid-Afrika bly ’n voortdurende teenwoordigheid in haar werk: soms as plek, soms as herinnering, soms as taal, soms as skuld, soms as humor en soms bloot as verlange.Die afstand het haar moontlik selfs in staat gestel om Suid-Afrika anders te sien.Wanneer jy altyd binne ’n land leef, raak baie van sy vreemdhede normaal.Wanneer jy daarvandaan weggaan, begin jy party van hulle raaksien.En wanneer jy ná jare terugkyk, begin jy dalk ook jouself raaksien.<h2>Meer as Griet</h2>Dit sou maklik wees om Van der Vyver vir altyd aan Griet skryf ’n sprokie vas te bind.Maar haar oeuvre is veel groter.Sy het romans, jeugboeke, kinderboeke, kortverhale, rubrieke, essays en ander niefiksie geskryf. Werke soos Die dinge van ’n kind, Griet kom weer, Dis koue kos, skat en talle ander publikasies het haar plek as een van die bekendste Afrikaanse skrywers van haar generasie gevestig.Die merkwaardige ding is egter nie bloot hoeveel sy geskryf het nie.Dit is dat sy oor die dekades aanhou verander het.Die jong skrywer wat met Griet ’n nuwe soort vrouestem in Afrikaans help vestig het, is nie dieselfde mens as die middeljarige vrou wat vanuit Frankryk oor haar Suid-Afrikaanse jeug aan haar dogter skryf nie.En daardie vrou is weer nie dieselfde as die ouer skrywer wat in haar jongste memoir terugkyk op verlies, reis, vrees en vryheid nie.<h2>Vrees en vryheid</h2>In 2025 verskyn My jaar van vrees en vryheid, waarin Van der Vyver en haar man, ná die ontwrigting van Covid-19, hul groot huis op die Franse platteland verkoop en met minder besittings deur drie kontinente begin reis. Die reis word terselfdertyd ’n reis deur haar eie herinneringe en lewensverhaal.Dit is ’n gepaste latere hoofstuk vir iemand wie se lewe soveel met beweging te doen gehad het.Van die kind wat stories skryf.Na die jong joernalis.Na die skrywer wat ’n Afrikaanse literêre wêreld opskud.Na die vrou wat Frankryk toe verhuis.Na die moeder wat haar verlede aan haar Franse dogter probeer verduidelik.En uiteindelik na die ouer mens wat besef dat vryheid nie noodwendig beteken dat jy niks verloor nie.Soms moet ’n mens juis bereid wees om iets te verloor voordat jy verstaan wat vryheid beteken.<h2>Afrikaans as huis</h2>Daar is dalk een draad wat deur al hierdie fases loop: Afrikaans.Nie Afrikaans as politieke vaandel nie.Nie Afrikaans as eksklusiewe identiteit nie.Maar Afrikaans as taal waarin ’n mens kan onthou, liefhê, lag, skuldig voel, kwaad word, grootword en vir jou kind probeer verduidelik wie jy was.Dit is betekenisvol dat Van der Vyver, wat al dekades lank in Frankryk woon en in ’n meertalige wêreld leef, steeds terugkeer na Afrikaans wanneer sy die mees persoonlike dinge wil sê.Die taal het saam met haar gereis.En dalk is dit die mooiste manier waarop ’n taal kan oorleef: nie omdat mense dit met vuiste verdedig nie, maar omdat mense dit gebruik om iets mensliks te sê.’n Liefdesbrief.’n Grap.’n Roman.’n Herinnering.’n Erkenning van skuld.’n Storie vir ’n dogter.’n Boek oor vrees.’n Boek oor vryheid.Marita van der Vyver se betekenis vir Afrikaans lê daarom nie slegs daarin dat sy baie boeke geskryf het of belangrike pryse gewen het nie.Dit lê daarin dat sy gewys het dat ’n taal nie staties hoef te wees om getrou aan homself te bly nie.Dat ’n mens Afrikaans kan saamneem na Frankryk sonder om dit minder Afrikaans te maak.Dat ’n mens jou verlede kan erken sonder om jou hele identiteit daarvoor prys te gee.Dat ’n mens oor Suid-Afrika kan praat terwyl jy duisende kilometers daarvandaan woon.En dat ’n mens, selfs wanneer jy terugkyk na ’n wêreld wat jy as kind nie volledig verstaan het nie, nog steeds die moed kan hê om te sê:Dit was my wêreld. Ek was deel daarvan. Ek het dit nie altyd verstaan nie. Maar ek het aangehou leer.Miskien is dit uiteindelik wat ’n goeie skrywer doen.Nie om vir ons te vertel wat om te dink nie.Maar om ons ’n bietjie beter te laat kyk.En dan self te besluit wat ons sien.

Marita van der Vyver

Die boeke

Nuuts

Oor Marita

Twintig jaar se ou webwerf, bewaar soos dit was